هنر نمایشی معرکه گیری

2665

هنرهای نمایشی شکلی از هنر است که برخلاف هنرهای پلاستیکی، هنرمند در آن با استفاده از بدن و فیزیکِ خود در وهلهٔ نخست و سپس بهره‌گیری از امکانات دیگر به خلق هنر خود می‌پردازد. اصطلاح «هنرهای نمایشی» برای اولین بار در سال ۱۷۱۱ در زبان انگلیسی برای مجموعه‌ای از هنرهای دیداری متکی به بازیگر مورد استفاده قرار گرفت.

 

تقسیم‌بندی

هنرهای نمایشی شامل: انواع رقص، موسیقیِ زنده، اپرا، تئاتر (زنده و عروسکی)، سینما، شعبده‌بازی و تردستی، داستان‌گویی، نمایش‌های سیرک (بندبازی، معرکه گیری، کار با حیوانات و نمایش‌های پهلوانی) و سایر هنرهای مشابه است. هنرمندانِ این نمایش‌ها با عنوان‌هایی چون: هنرپیشه، کمدین، رقصنده، شعبده‌بازان، معرکه گیران، نوازندگان و خوانندگان نام برده می‌شوند.

 

و اما سیرک و معرکه گیری

رومیان اولین کسانی بودند که واژهٔ سیرک را به‌کار بردند در آن زمان به محوطهٔ وسیعی که محل نمایش‌های مهیجی همچون اسب دوانی، آکروبات، مسابقه ارابه رانی و کشتی بود سیرک گفته می‌شد. نوع جدید سیرک از سال‌های ۱۷۰۰ میلادی آغاز به کار کرده‌است و در آن از شعبده باز، دلقک، آکروبات باز و همه نوع حیوان رام شده و حتی شیر و خرس هم استفاده می‌شود

معرکه‌گیری

معرکه‌گیری که در دسته بندی کلی سیرک جای می گیرد، معركه گیری از گروه نمایش های سنتی است كه با هدف سرگرم كردن مردم و در میدانها اجرا می شدند. به محل نمایش معركه و به نمایش دهنده معركه گیر میگویند كه بـا كمك حیوانات یا اشیا یا زور خود اعمالی عجیب انجام می دهد و بینندگان را سرگرم می كند. این نمایش عمومی است معرکه‌گیری در ایران و احتمالاً بعضی از دیگر کشورهای غرب آسیا، نمایشی است سنتی از برخی حرکات قدرتی همچون پاره کردن زنجیر با زور بازوان، شکاندن سنگ با دست یا بازی با مار سمّی است.

تماشای معرکه، رایگان است ولی در حین نمایش یا پس از اتمام معرکه، تماشاگران داوطلبانه به معرکه گیر مبلغی به عنوان هدیه می‌دهند. معرکه‌گیری به شکل سنتی آن تقریباً در حال از بین رفتن است و به ندرت در دور و اطراف شهرها اجرا می‌شود.

نمایش ” معرکه” فراموش شده ترین و کم منبع ترین (نوشتاری، دیداری و شنیداری) شکل نمایش سنتی ایران است که امروز، دیدن نمونه ای از آن شاید ممکن و میسر نباشد. بنابراین بهترین راه برای درک حقیقی این شکل نمایشی، رفتن به سراغ قدیمی ترین و معتبرترین منبع پیرامون معرکه و معرکه گیری در ایران است که در کتاب فتوت نامه سلطانی اثر مولانا حسین واعظ کاشفی سبزواری(قرن ۹ و ۱۰ ه.ق) به چاپ رسیده است. چنانچه گفته شد نخستین بار ملاحسین كاشفی در فتوت نامة سلطانی به تفصیل درباره ارباب معركه و چگونگی و پیدایش آن مطالبی را نقل میكند.

وی تشابه معركه و حربگاه را آن میداند كه در هر دو مردان هنرمند هنر خود را به تماشا میگذارند و مردم نیز تفرج میكنند.  كاشفی اركان معركه گیری را پاكیزگی، بیان نیكو، و حسن طلب و ادبِ به معركه درآمدن را نیز پاكیزگی ،سلام كردن، و یاد خدا میداند معركه گیر ازنظر وی باید گشاده رو، چالاك،وقت شناس، جاشناس، همت طلب، یادكنندة نام استادان و بزرگان، صلواتگیر از حاضران، و رك گو باشد. وی شش جهت معركه را نیاز، ارادت، كرم، ایثار، حلم، و قناعت برمی شمارد.

 

كاشفی پنج صفت را كمال معركه گیری میداند:

اعتقاد پاك،دوری از حسد، توكل، دوری از ریا، و تكبر. هم چنین، آداب و انواع معركه را برمی شمارد.

كار و كردار معركه گیران چنان عام و رایج و پربیینده و جالب بوده كه برخی از آنان درامثال فارسی باقی مانده است؛ مثل “نه چراغ اﷲ به من بده، نه ریگ توی معركه ام بینداز” یا “پول نمی دهی، معركه بر هم مزن” كه نشان میدهد تماشای معركه رایگان بوده است و تنها پس از اتمام معركه تماشاگران داوطلبانه به معركه گیر مبلغی به عنوان هدیه می دادند. یا از مثل “سر پیری و معركه گیری؟” میتوان دریافت معركه گیری در جوانی ممكن بوده است و به دلیل كارهای پهلوانی پیران توان آن را نداشته اند؛ مثل “خر بیار و معركه بار كن” ناظر به آن بوده است كه درویشان و حقه بازان وقتی كه تماشاچیان بازی یا مستمعان نقل آن ها قیل وقال برپا می كرده اند و معركه شان مختل می شده است اسبابِ بازی یا بساط قصه پردازی خود را بر الاغ بار می كردند و می رفتند.

 

ریشة مثل “كلاهش پس معركه است” یا “هركه ترسو است كلاهش پسِ معركه است” یا “آدمِ كم رو همیشه كلاهش پسِ معركه است” این است كه وقتی معركه گیر در حال اجرای كارهایش می شد، اگر كسی از صف اولیها شلوغ و حواس معركه گیر را پرت میكرد، مردم كلاهش را برمیداشتند و به بیرون معركه پرت میكردند. او ناچار به دنبال كلاه میرفت و از نمایش عقب میماند؛

 

سیروس قهرمانی، هنرمند معرکه گیر

سیروس قهرمانی معرکه گیری بود که در سال های 1330 تا 1340 با انجام حرکات محیرالعقول در شیراز به شهرت رسیده بود؛ او برنامه هایش را در باغ وحش کوچکی که خود ساخته بود، برپا می کرد. سی و پنج سال قبل در باغ وحش شيراز مردی با ریش های بلند و با لباسي از پوست پلنگ یا شير و خرس، نمايشی برپا مي‌كرد كه هر بيننده‌ای شگفت زده مي‌شد.

 

در سال های آغازین 1330 سیروس قهرمانی معرکه گیر یکه تاز شیراز بود. در کنار این معرکه ها «باغ وحش» کوچکش هم در شیراز کم طرفدار نبود. دیدن چند حیوان در قفس های تنگ برای مردمی که به عمرشان «باغ وحش» ندیده بودند تفریحی متفاوت بود. عکس های معرکه گیری این پهلوان قدیمی برای نخستین بار در “شهرفرنگ” منتشر شد. در این عکس های سیروس قهرمانی مشغول بازی و گاه جنگ با شیر و فیل و یا در حال کشیدن اتومبیل و بلند کردن تیرهای سنگین است.

 

این معرکه گیر که اکنون بیش از هفتاد و چند سال دارد همچنان در باغ وحش کوچک خود زندگی می کند و از حیونات نگهداری می کند. آخرین عکس ها از وی را دو سال قبل خبرگزاری ایسنا منتشر کرد. خبرنگار این خبرگزاری در گزارش خود از شرایط نامساعد باغ وحش این پهلوان قدیمی به دلیل بی توجهی مسئولان وقت خبرداده بود. وی گفته بود كه تمام توانايي‌هايش را موهبتي از خدا و اهل بيت(ع) مي‌داند؛ “اين شيرها تمام زندگي من هستند، اينها همه يادآور اسدالله است، براي من مهم است كه اين حيوان مورد لطف همه ائمه خصوصا مولا علي(ع) قرار داشته و داستان‌هاي بسياري از وفاداري آن گفته و نوشته شده است”.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

افزودن دیدگاه